Silna gospodarka potrzebuje silnej demokracji. Pierwszy dzień OEES 2026 pokazał, co naprawdę decyduje o przyszłości Polski 

Czy gospodarka może się rozwijać, gdy słabnie zaufanie do instytucji? Jak budować bezpieczeństwo państwa, którego finanse publiczne znajdują się pod coraz większą presją? Czy rozwój technologii wzmacnia naszą niezależność, czy przeciwnie – tworzy nowe zależności? I wreszcie: jaką rolę w kształtowaniu przyszłości powinny odgrywać biznes, samorządy i sami obywatele? Odpowiedzi na te pytania poszukiwali uczestnicy pierwszego dnia XI Open Eyes Economy Summit. 17 listopada Centrum Kongresowe ICE Kraków ponownie stało się przestrzenią jednej z najważniejszych w Polsce interdyscyplinarnych debat o gospodarce i społeczeństwie. 

Tegoroczna edycja Kongresu odbywa się pod hasłem „Biznes a demokracja”. Wypełnione uczestniczkami i uczestnikami sale ICE Kraków, liczne dyskusje i spotkania przedstawicieli świata biznesu, nauki, administracji publicznej, samorządów, organizacji społecznych i kultury po raz kolejny pokazały, jak potrzebna jest przestrzeń do rozmowy wykraczającej poza granice poszczególnych środowisk i dyscyplin. 

Od ponad dekady Open Eyes Economy Summit konsekwentnie przypomina, że gospodarka nie funkcjonuje w oderwaniu od wartości, a wzrost PKB nie jest jedyną miarą rozwoju. Pierwszy dzień XI edycji pokazał, jak aktualne pozostaje to przesłanie. Od kondycji finansów publicznych i praworządności, przez samodzielność ekonomiczną, rozwój technologii i bezpieczeństwo energetyczne, aż po prawa kobiet, aktywność młodego pokolenia i odporność lokalnych społeczności – wszystkie te wątki łączyło pytanie o to, jak tworzyć warunki do trwałego i odpowiedzialnego rozwoju. 

Demokracja i biznes potrzebują siebie nawzajem 

Otwierając XI Open Eyes Economy Summit, Łukasz Gibała, prezydent Krakowa, zwrócił uwagę na rosnącą niepewność, z którą mierzą się współczesne społeczeństwa. Napięcia geopolityczne, zmiany klimatu, rewolucje technologiczne i zagrożenia dla bezpieczeństwa sprawiają, że coraz trudniej przewidzieć przyszłość. Nawiązując do tragedii z 7 listopada w Krakowie, prezydent podkreślił znaczenie solidarności, wzajemnego zaufania i zdolności do wspólnego działania. 

– Pomimo że nie jesteśmy w stanie przewidzieć tych zagrożeń, to jesteśmy w stanie się na nie dobrze przygotować. Sposobem na to jest budowanie wspólnoty – mówił Łukasz Gibała. 

Prezydent wskazywał również na wzajemne zależności między demokracją a gospodarką. Demokracja buduje poczucie sprawiedliwości i zaufania do instytucji, natomiast rozwijający się biznes dostarcza środków potrzebnych do finansowania edukacji, kultury, nauki i usług publicznych. Zdaniem Gibały trwały rozwój gospodarczy wymaga społeczeństwa, którego członkowie wierzą, że obowiązujące reguły są sprawiedliwe i że w trudnych chwilach mogą liczyć na wsparcie wspólnoty. 

To właśnie jakość instytucji i reguł funkcjonowania państwa stała się jednym z najważniejszych tematów sesji inauguracyjnej. 

Jan-Werner Müller, profesor Uniwersytetu Princeton, przestrzegał przed koncentracją władzy gospodarczej oraz nadmiernym uzależnieniem państwa od pojedynczych przedsiębiorstw. Odwołując się do sytuacji w Stanach Zjednoczonych, wskazywał na zagrożenia wynikające z powiązań między wielkim biznesem a polityką, wpływu dezinformacji na decyzje przedsiębiorców oraz ulegania naciskom politycznym przez instytucje. 

– W demokracji należy zawsze zachowywać czujność wobec koncentracji władzy. Dotyczy to również świata biznesu, ponieważ koncentracja władzy prędzej czy później prowadzi do pewnego rodzaju naruszenia praworządności. W dłuższej perspektywie nigdy nie jest to korzystne dla biznesu – przekonywał Müller. 

Odpowiedzialność przedsiębiorstw za prawa człowieka i jakość demokracji podkreślała także Sylwia Gregorczyk-Abram. Zwracała uwagę, że wiarygodność gospodarki zależy nie tylko od jej wyników ekonomicznych, ale również od przewidywalności prawa, niezależności instytucji, poszanowania praw pracowniczych i skutecznych mechanizmów ochrony obywateli. 

– Gospodarka nie jest wiarygodna wyłącznie dlatego, że rośnie, że się wzmacnia ekonomicznie. Jest wiarygodna także wtedy, gdy reguły są wiarygodne. Gdy te reguły są przewidywalne. Gdy są wolne od jakiejkolwiek arbitralności – podkreślała. 

Polskie finanse publiczne pod presją. Premiera V edycji Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski 

Jednym z najważniejszych wydarzeń pierwszego dnia Kongresu była premiera wyników V edycji Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski. Tegoroczne badanie objęło 10 państw, osiem obszarów, 34 wymiary oceny i 93 wskaźniki. Po raz pierwszy do grupy porównawczej dołączyły Finlandia i Szwecja. 

Wyniki pokazują, że mimo utrzymującego się wzrostu gospodarczego Polska nadal mierzy się z poważnymi wyzwaniami dotyczącymi wiarygodności instytucjonalnej i finansowej. 

– Te wyniki są rozczarowujące, bo Polska wciąż traci wiarygodność – mówił Bartłomiej Biga z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, wiceprzewodniczący Rady Programowej OEES, otwierając prezentację raportu. 

W obszarze finansów publicznych Polska zajęła ostatnie miejsce wśród dziesięciu analizowanych państw, osiągając wynik –1,13. Ostatnią pozycję, ex aequo z Rumunią, zajęła również w obszarze klimatu i środowiska. Jednocześnie w kategorii jakości usług publicznych uplasowała się na pierwszym miejscu, przede wszystkim dzięki wysokim wynikom w obszarze bezpieczeństwa. 

Z wynikami Indeksu korespondowały diagnozy przedstawione podczas sesji inauguracyjnej. 

Sławomir Dudek, przewodniczący Rady Fiskalnej, ostrzegał przed wysokim deficytem, rosnącym zadłużeniem i kosztami jego obsługi. Zwracał uwagę, że problemy finansów publicznych nie wynikają wyłącznie ze zwiększonych wydatków obronnych, ale również ze wzrostu świadczeń społecznych, wynagrodzeń i kosztów odsetkowych. 

– Na desce rozdzielczej finansów publicznych zapaliły się prawie wszystkie kontrolki, wszystkie lampki – mówił. 

Według przedstawionych przez niego prognoz polski dług publiczny może wzrosnąć do 80–81 proc. PKB do końca dekady. Dudek podkreślał, że obecna, relatywnie dobra koniunktura daje jeszcze przestrzeń do stopniowej naprawy finansów, jednak odkładanie reform może oznaczać konieczność podejmowania znacznie trudniejszych decyzji w przyszłości. 

Mariusz Haładyj, prezes Najwyższej Izby Kontroli, wskazał z kolei cztery strategiczne wyzwania stojące przed Polską: finanse publiczne, demografię, odporność państwa i społeczeństwa oraz inwestycje. Przestrzegał między innymi przed problemami związanymi z dostępnością zasobów wodnych, cyberbezpieczeństwem oraz przewlekłością procedur inwestycyjnych. 

Podczas prezentacji Indeksu dużo uwagi poświęcono również relacjom państwa z biznesem. Wskazywano na potrzebę stabilnego prawa, przewidywalności regulacyjnej i ograniczenia biurokracji. Dyskutowano także o możliwościach wykorzystania sztucznej inteligencji w administracji publicznej oraz kondycji sektora bankowego. 

Włodzimierz Kiciński, wiceprezes Związku Banków Polskich, podkreślał, że banki dysponują kapitałem pozwalającym sfinansować około 560 mld zł dodatkowej akcji kredytowej. Problemem pozostają jednak bariery regulacyjne, ryzyka prawne i niedostateczna liczba projektów inwestycyjnych. 

Wolność zaczyna się od samodzielności ekonomicznej 

Ważnym wątkiem pierwszego dnia Kongresu była także samodzielność ekonomiczna, rozumiana szerzej niż wysokość dochodów czy siła nabywcza. 

Podczas rozmowy prof. Jerzego Hausnera z Wojciechem Papierakiem, wiceprezesem PKO Banku Polskiego, zapowiedziano prace nad Indeksem Samodzielności Ekonomicznej. Nowe narzędzie badawcze ma pozwolić ocenić możliwości samodzielnego planowania przyszłości przez gospodarstwa domowe, lokalnych przedsiębiorców i gminy. W analizach uwzględnione zostaną m.in. dostęp do mieszkań, rynku pracy, edukacji i ochrony zdrowia, poziom wynagrodzeń oraz możliwości rozwoju kompetencji. 

– Samodzielność ekonomiczną się buduje. To nie jest tak, że się ją zyskuje, a nawet jeśli się ją zyskało, bo ma się taką sytuację rodzinną, to można ją utracić. Tak samo jak przedsiębiorstwo może zbankrutować – mówił prof. Hausner, przewodniczący Rady Programowej OEES. 

Problem samodzielności szczególnie mocno wybrzmiał w dyskusji poświęconej mieszkalnictwu. Uczestnicy wskazywali, że posiadanie własnego mieszkania nie musi być jedyną drogą do zapewnienia sobie stabilności i bezpieczeństwa. Postulowano rozwój dostępnego budownictwa społecznego oraz mechanizmów wspierających inwestycje w mieszkania na wynajem. 

– Mieszkanie w gospodarce rynkowej jest oczywiście towarem. Ale ludzie mają prawo do godnego mieszkania. Co wcale nie oznacza, że godne mieszkanie to takie, które kupuję i biorę kredyt na 30 lat – podkreślała Irena Herbst, prezeska Fundacji Centrum Partnerstwa Publiczno-Prywatnego. 

Z kolei Marcin Iwuć, twórca kanału Finanse Bardzo Osobiste, zwracał uwagę na zależność między stabilnością finansową a wolnością podejmowania życiowych decyzji. 

– Człowiek, który ma długi, który nie ma oszczędności, nie jest człowiekiem wolnym – mówił. 

Od kosmosu po energetykę. Czy Polska wykorzysta szansę technologiczną? 

Pierwszy dzień OEES pokazał również, że przyszłość polskiej gospodarki będzie w dużej mierze zależeć od zdolności do tworzenia własnych technologii i rozwijania kompetencji. 

Sławosz Uznański-Wiśniewski, astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej, mówił o znaczeniu misji IGNIS dla rozwoju polskiego sektora naukowego i technologicznego. Przypomniał, że na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przeprowadzono 13 eksperymentów zaprojektowanych w Polsce. Zdaniem astronauty sukces misji powinien stać się impulsem do rozwoju krajowych przedsiębiorstw i innowacji. 

– Polska powinna współtworzyć technologię w Europie, a nie być odbiorcą tej technologii – podkreślał Uznański-Wiśniewski. 

Podobne pytania o przyszłą konkurencyjność gospodarki powracały w dyskusjach poświęconych wielkim inwestycjom, transformacji energetycznej i rozwojowi polskiego przemysłu. 

W debacie dotyczącej energetyki wskazywano, że bezpieczeństwo dostaw, konkurencyjne ceny i dekarbonizacja nie powinny być traktowane jako cele wzajemnie się wykluczające. Uczestnicy zwracali uwagę na potrzebę inwestycji zwiększających odporność infrastruktury oraz uwzględniania kosztów zaniechania takich działań. 

– Nie wierzę w transformację, która polega na tym, że musimy decydować o tym, czy wybieramy bezpieczeństwo, czy klimat, czy wybieramy konkurencyjną gospodarkę, czy bezpieczeństwo. Wierzę natomiast właśnie w taką transformację, która pozwala finansować i finansuje wszystkie te cele jednocześnie – mówił Marek Motyl, CEO Sunly Polska. 

O wyzwaniach kadrowych towarzyszących wielkim inwestycjom rozmawiano również podczas sesji poświęconej energetyce jądrowej. Podkreślano, że rozwój polskiego udziału w realizacji inwestycji wymaga nie tylko odpowiedniego finansowania, lecz także certyfikacji przedsiębiorstw oraz przygotowania wykwalifikowanych pracowników. 

Z kolei podczas debaty o technologiach kwantowych wskazywano, że przedsiębiorstwa już dziś powinny przygotowywać się do nowych zagrożeń dla bezpieczeństwa danych. Rozwój komputerów kwantowych może w przyszłości umożliwić odczytanie informacji przechwyconych obecnie, nawet jeśli są zaszyfrowane. 

Demokracja zaczyna się lokalnie 

Ważną częścią pierwszego dnia OEES były dyskusje poświęcone sile lokalnych wspólnot i ich roli w budowaniu odporności państwa. 

Agata Machnik-Pado, prezeska Fundacji GAP, otwierając ścieżkę tematyczną „Siła lokalnych wspólnot”, podkreślała, że demokracja zaczyna się tam, gdzie ludzie wspólnie rozwiązują problemy – w sąsiedztwach, dzielnicach, mniejszych i większych miejscowościach. 

– Silne wspólnoty to fundament demokracji, odporności i rozwoju społeczno-gospodarczego – wskazywała. 

Praktyczny wymiar tej idei pokazywały przykłady ekonomii społecznej, przedsiębiorstw społecznych i lokalnych partnerstw. Dyskutowano o tworzeniu miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem, rewitalizacji przestrzeni oraz współpracy samorządów z biznesem i organizacjami społecznymi. 

– Biznes pędzi, ale po drodze zgubiliśmy człowieka. Musimy wrócić do podstawowych wartości – przekonywał Władysław Grochowski, właściciel i prezes Arche S.A. 

O znaczeniu lokalnych relacji rozmawiano również w kontekście kryzysów. Doświadczenia Hrubieszowa podczas napływu uchodźców z Ukrainy oraz Kłodzka po powodzi pokazały, że pierwszą linię pomocy często tworzą mieszkańcy, wolontariusze i organizacje społeczne. Jednocześnie podkreślano, że oddolna mobilizacja nie może zastępować odpowiedzialności państwa, a skuteczna pomoc wymaga stabilnego wsparcia instytucjonalnego i finansowego. 

W dyskusji o przyszłości Krakowa wskazywano natomiast na potrzebę dywersyfikacji lokalnej gospodarki. Uczestnicy sesji „Kraków 2030.2050” podkreślali znaczenie rozwoju zaawansowanych technologii, innowacyjnego przemysłu i przedsiębiorczości, które pozwolą miastu zwiększać odporność na przyszłe kryzysy. 

Młodzi nie są wyłącznie przyszłością. Chcą współdecydować już dziś 

Szczególną przestrzenią tegorocznego Kongresu była Scena Młodych, przygotowana we współpracy z Fundacją Zryw. Jej uczestnicy rozmawiali o politycznej polaryzacji, przyszłości Europy, rynku pracy, rozwoju regionalnym i wpływie technologii na demokrację. 

– Często mówi się, że młodzi są przyszłością i faktycznie – podczas dzisiejszych sesji postaramy się spojrzeć jej w oczy, ale spojrzy w nią nie kto inny jak teraźniejszość – mówiła Julia Kurowska, prezeska Fundacji Zryw i koordynatorka Sceny Młodych. 

W dyskusji o nowych podziałach politycznych zwracano uwagę, że młode pokolenia coraz rzadziej identyfikują się z tradycyjnym podziałem sceny politycznej. Ważniejsze stają się dla nich problemy bezpośrednio wpływające na codzienne życie: dostępność mieszkań, jakość usług publicznych, edukacja, perspektywy zawodowe i bezpieczeństwo. 

Nie zabrakło również pytań o przyszłość pracy. Podczas jednej z debat wskazywano, że z badań Bilansu Kapitału Ludzkiego wynika, iż co drugi student pracuje już w trakcie studiów, a 30 proc. pracujących studentów podejmuje zatrudnienie z konieczności finansowej. 

W rozmowie o przyszłości Europy podkreślano z kolei, że integracja europejska powinna tworzyć możliwości rozwoju nie tylko dla osób wyjeżdżających do największych miast czy za granicę, ale również dla tych, które chcą budować swoją przyszłość w rodzinnych miejscowościach. 

– Europa nie jest dla tych, którzy chcą wyjechać. Nie, Europa jest też dla tych, którzy chcą zostać – mówiła Katarzyna Smyk, dyrektorka Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce. 

Na Scenie Młodych zaplanowano także premierę raportu „Młodzi dla państwa, państwo dla młodych”, przygotowanego przez Fundację Zryw i Fundację Stocznia. 

Równość, bezpieczeństwo i prawo do udziału w życiu publicznym 

Wątek jakości demokracji powracał również podczas ścieżki poświęconej prawom kobiet, równości i odpowiedzialności biznesu. 

Aleksandra Karasińska, dyrektorka Ringier Axel Springer Foundation, zwracała uwagę, że współczesne kryzysy wymagają wykorzystania potencjału całego społeczeństwa. Przestrzegała przed osłabianiem praw kobiet oraz utrzymującymi się nierównościami ekonomicznymi i politycznymi. 

– Świat robi się coraz mniej stabilny, dlatego potrzebujemy równości, bo jeżeli będziemy ignorować głos i potencjał połowy społeczeństwa, to stracimy talenty połowy społeczeństwa niezbędne do rozwiązywania tych wszystkich kryzysów, przed którymi stoi ludzkość – mówiła Karasińska. 

Magda Dziewguć, powołując się na badania przeprowadzone z udziałem blisko 20 tys. kobiet, wskazywała na przeciążenie Polek obowiązkami zawodowymi, domowymi i opiekuńczymi. Aż 96 proc. badanych oczekuje większego wsparcia partnerów i bardziej sprawiedliwego podziału obowiązków. 

Osobną część dyskusji poświęcono cyberprzemocy, internetowej polaryzacji oraz wpływowi algorytmów na jakość debaty publicznej. Uczestnicy wskazywali, że przemoc w sieci może prowadzić do wycofywania się kobiet z aktywności społecznej i politycznej, a tym samym ograniczać ich realny udział w demokracji. 

Rozmawiano również o znaczeniu różnorodności w zarządzaniu przedsiębiorstwami, dostępie kobiet do stanowisk kierowniczych oraz potrzebie rozwijania edukacji finansowej i kompetencji przyszłości. 

Kultura nie jest dodatkiem do gospodarki 

Pierwszy dzień Kongresu przyniósł także ważną debatę o roli kultury w rozwoju gospodarczym i budowaniu odporności społecznej. 

Podczas sesji „Mecenat i współfinansowanie kultury” dyskutowano o potrzebie stworzenia systemowych rozwiązań zachęcających przedsiębiorstwa i obywateli do finansowego wspierania kultury. Punktem wyjścia był raport zawierający siedem postulatów legislacyjnych oraz projekt ustawy o społecznym finansowaniu kultury. 

Małgorzata Kidawa-Błońska, marszałek Senatu RP, podkreślała, że inwestowanie w kulturę powinno być traktowane jako element strategicznego wzmacniania społeczeństwa. 

– Bez kultury jesteśmy bezbronni. To kultura daje nam odporność społeczną na wszystkie zagrożenia wokół. Bez kultury nie będziemy mogli dokonywać dobrych wyborów – mówiła. 

Marszałek Senatu wyraziła również nadzieję, że projekt ustawy dotyczącej społecznego finansowania kultury będzie mógł zostać przedstawiony w parlamencie na początku przyszłego roku. 

Wątek odpowiedzialności za przyszłość i wpływu ludzkiej działalności na środowisko powracał także podczas spotkań poświęconych konsumpcji, ochronie gleby oraz bezpieczeństwu energetycznemu. Pokazywały one, że rzeczywiste koszty rozwoju nie zawsze znajdują odzwierciedlenie w cenach produktów czy tradycyjnych wskaźnikach ekonomicznych. 

Jeden dzień, wiele perspektyw, wspólna odpowiedzialność 

Pierwszy dzień XI Open Eyes Economy Summit pokazał, że pytanie o relację biznesu i demokracji nie jest wyłącznie akademickim zagadnieniem. Dotyczy kondycji finansów publicznych, jakości prawa i instytucji, możliwości prowadzenia działalności gospodarczej, bezpieczeństwa społecznego oraz codziennych decyzji podejmowanych przez obywateli. 

Choć uczestnicy Kongresu reprezentowali różne środowiska i nie zawsze zgadzali się co do sposobów rozwiązywania poszczególnych problemów, w wielu dyskusjach powracała wspólna myśl: trwały rozwój wymaga zaufania, odpowiedzialności, współpracy i zdolności do myślenia w dłuższej perspektywie. 

To właśnie na styku gospodarki, demokracji, nauki, kultury i aktywności społecznej powstają rozwiązania, które mogą decydować o przyszłości Polski i Europy. 

18 listopada uczestniczki i uczestnicy XI OEES powrócą do ICE Kraków, aby kontynuować rozmowy o najważniejszych wyzwaniach współczesności, w tym o samodzielności technologicznej Europy, bezpieczeństwie, gospodarce i przyszłości demokracji. 

Organizatorem Open Eyes Economy Summit jest Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej (Fundacja GAP), a miastem gospodarzem – Kraków.